Waarom vitamine D-tekort zo vaak voorkomt in Nederland

Ongeveer 40 tot 60 procent van de Nederlandse bevolking heeft een onvoldoende of tekortschietend vitamine D-gehalte in het bloed, blijkt uit onderzoek van het RIVM. Dit percentage loopt in de wintermaanden zelfs op tot meer dan 70 procent bij bepaalde risicogroepen. Terwijl vitamine D essentieel is voor sterke botten en een goed werkend immuunsysteem, kampt een groot deel van de Nederlandse bevolking chronisch met te lage waarden.

De redenen hiervoor zijn veelzijdiger dan vaak gedacht. Het gaat niet alleen om ons grijze weer, maar ook om leefstijl, voedingspatronen en biologische factoren die de vitamine D-status beïnvloeden.

De rol van zonlicht bij vitamine D-productie

Ons lichaam produceert vitamine D voornamelijk via de huid wanneer deze wordt blootgesteld aan UVB-straling van de zon. Deze productie vindt plaats wanneer 7-dehydrocholesterol in de huid wordt omgezet in previtamine D3, dat vervolgens wordt omgezet in vitamine D3 (cholecalciferol).

In Nederland staat de zon van oktober tot en met maart echter te laag aan de hemel om voldoende UVB-straling door te laten. De hoek van zonlicht is in deze periode zodanig dat UVB-stralen grotendeels door de atmosfeer worden geabsorbeerd. Dit betekent dat je huid in die periode vrijwel geen vitamine D aanmaakt, ongeacht hoeveel tijd je buiten doorbrengt. Dit fenomeen verklaart waarom vitamine D-tekorten in Nederland vooral tussen november en maart ontstaan of verergeren.

Maar ook in de zomermaanden is de situatie complex. Een groot deel van de Nederlandse bevolking brengt de meeste tijd binnenshuis door. Kantoorwerk, thuiswerken en indoor vrijetijdsbesteding betekenen dat veel mensen nauwelijks voldoende huidcontact met zonlicht hebben. Glas blokkeert bovendien UVB-straling volledig, dus zonlicht dat door een raam naar binnen schijnt draagt niet bij aan vitamine D-productie.

Het gebruik van zonnebrand met een SPF van 15 of hoger vermindert de vitamine D-productie met ongeveer 95 tot 99 procent. Hoewel zonnebrandcrème belangrijk is voor bescherming tegen huidkanker, betekent consequent gebruik dat huidblootstelling aan de zon nauwelijks bijdraagt aan de vitamine D-voorziening.

Voeding als beperkte bron

Anders dan bij andere vitaminen levert de Nederlandse voeding van nature weinig vitamine D. Volgens gegevens van het RIVM bevatten slechts enkele voedingsmiddelen van nature relevante hoeveelheden: vette vis (zoals haring, makreel en zalm), eigeel en in mindere mate vlees en zuivel.

Een portie (100 gram) gebakken zalm bevat ongeveer 10 microgram vitamine D, wat overeenkomt met de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid van 10 microgram (400 IE) voor volwassenen volgens het RIVM. Echter, de gemiddelde Nederlander eet slechts één keer per week vis, vaak niet eens vette vis. Eigeel bevat ongeveer 1,5 microgram per ei, wat betekent dat je dagelijks meerdere eieren zou moeten eten om aan de aanbeveling te voldoen.

In Nederland worden bepaalde voedingsmiddelen verrijkt met vitamine D, zoals margarine (wettelijk verplicht sinds 1995) en halvarine. Ook veel melk- en zuivelproducten worden tegenwoordig verrijkt. Een glas (200 ml) verrijkte melk bevat doorgaans 1,5 tot 2 microgram vitamine D. Desondanks is het volgens het Voedingscentrum lastig om via voeding alleen aan 10 microgram per dag te komen.

Plantaardige voedingsmiddelen bevatten van nature vrijwel geen vitamine D, met uitzondering van bepaalde paddenstoelen die zijn blootgesteld aan UV-licht. Dit betekent dat mensen met een veganistisch voedingspatroon vrijwel volledig afhankelijk zijn van verrijkte voedingsmiddelen en supplementen.

Risicogroepen met verhoogd tekortrisico

Bepaalde groepen lopen structureel meer risico op vitamine D-tekort. De Gezondheidsraad noemt specifiek:

Mensen met een donkere huidskleur hebben meer melanine in de huid, wat de productie van vitamine D vertraagt. Melanine absorbeert UVB-straling voordat deze kan reageren met 7-dehydrocholesterol. Mensen met een Afrikaanse, Aziatische of mediterrane achtergrond kunnen 3 tot 5 keer langer in de zon moeten zijn om dezelfde hoeveelheid vitamine D te produceren als mensen met een lichte huidskleur. Onderzoek van het RIVM toont aan dat meer dan 80 procent van de volwassenen met een niet-westerse migratieachtergrond in Nederland een vitamine D-tekort heeft.

Ouderen (70-plus) produceren 50 tot 75 procent minder vitamine D in de huid dan jongere volwassenen bij dezelfde hoeveelheid zonlicht. Dit komt doordat de hoeveelheid 7-dehydrocholesterol in de huid afneemt met de leeftijd. Bovendien brengen veel ouderen minder tijd buiten door en is hun voedingsinname vaak eenzijdiger.

Zwangere en borstvoeding gevende vrouwen hebben een verhoogde vitamine D-behoefte, deels omdat het lichaam van de moeder ook het kind moet voorzien. Een vitamine D-tekort tijdens de zwangerschap vergroot het risico op onder andere pre-eclampsie en zwangerschapsdiabetes.

Mensen met overgewicht of obesitas hebben lagere vitamine D-spiegels in het bloed, zelfs bij gelijke inname. Vitamine D is vetoplosbaar en wordt opgeslagen in vetweefsel, waar het minder beschikbaar is voor circulatie in het bloed. Studies suggereren dat mensen met een BMI boven 30 mogelijk 1,5 tot 2 keer meer vitamine D nodig hebben om dezelfde bloedwaarden te bereiken.

Mensen met bepaalde ziekten, zoals coeliakie, ziekte van Crohn, colitis ulcerosa en andere aandoeningen die de vetopname verstoren, kunnen vitamine D slecht opnemen uit voeding. Ook mensen met nierproblemen kunnen vitamine D niet goed omzetten in de actieve vorm (calcitriol).

Mensen die bepaalde medicijnen gebruiken, zoals sommige epilepsiemedicatie (fenytoïne, carbamazepine), kunnen een verhoogde afbraak van vitamine D hebben. Dit komt doordat deze medicijnen leverenzymen activeren die vitamine D metaboliseren.

Leefstijlfactoren die bijdragen aan tekorten

Moderne leefstijlpatronen dragen bij aan de hoge prevalentie van vitamine D-tekorten. Thuiswerken, dat sinds de COVID-19-pandemie is toegenomen, betekent dat veel mensen nog minder buiten komen dan voorheen. Zelfs een kort middagwandelingetje van 15 tot 30 minuten met blote armen en gezicht kan in de zomermaanden al een belangrijke bijdrage leveren aan de vitamine D-voorziening.

Bedekking van de huid, hetzij door kledingkeuze om culturele redenen of gewoonweg door lang kleren te dragen, vermindert de huidoppervlakte die wordt blootgesteld aan zonlicht. Onderzoek toont aan dat vrouwen die een hoofddoek en bedekende kleding dragen een bijzonder hoog risico hebben op ernstige vitamine D-tekorten.

Luchtverontreiniging kan UVB-straling deels blokkeren, hoewel dit effect in Nederland relatief beperkt is vergeleken met sterk vervuilde gebieden elders in de wereld.

Gevolgen van langdurig vitamine D-tekort

Vitamine D speelt een essentiële rol bij de calciumopname en botmineralisatie. Bij kinderen kan ernstig vitamine D-tekort leiden tot rachitis, een aandoening waarbij de botten verzwakken en vervormen. Bij volwassenen kan langdurig tekort leiden tot osteomalacie (botontkalking) en bijdragen aan de ontwikkeling van osteoporose, vooral bij oudere vrouwen na de menopauze.

Naast effecten op het skelet heeft vitamine D functies in het immuunsysteem. Observationeel onderzoek toont associaties tussen lage vitamine D-spiegels en verhoogde gevoeligheid voor luchtweginfecties. Een meta-analyse van RCT's uit 2017, gepubliceerd in het BMJ, toonde aan dat vitamine D-suppletie het risico op acute luchtweginfecties kan verminderen, vooral bij mensen met een tekort.

Er bestaat ook onderzoek naar mogelijke verbanden tussen vitamine D-tekort en cardiovasculaire ziekten, diabetes type 2, bepaalde kankersoorten en auto-immuunziekten. Deze associaties zijn voornamelijk aangetoond in observationele studies. Voor de meeste van deze aandoeningen ontbreekt bewijs uit hoogwaardige RCT's dat suppletie ook daadwerkelijk het ziekterisico vermindert. De EFSA heeft uitsluitend gezondheidsclaims goedgekeurd voor de rol van vitamine D bij bot- en spierfunctie, immuunsysteem en celdeling.

Preventie en behandeling van vitamine D-tekort

De Gezondheidsraad adviseert specifieke groepen dagelijks 10 microgram (400 IE) vitamine D extra in te nemen via supplementen: kinderen van 0 tot 4 jaar, zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven, mensen vanaf 70 jaar, en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen. Voor mensen met een zeer donkere huidskleur geldt dit advies vanaf de leeftijd van 4 jaar.

Het RIVM benadrukt dat deze aanbeveling van 10 microgram per dag geldt voor het hele jaar, niet alleen de wintermaanden. Uit bloedonderzoek blijkt dat veel mensen in de herfst starten met een al te lage vitamine D-status, wat betekent dat supplementen het hele jaar door nodig zijn om adequate bloedwaarden te behouden.

Bij aangetoond vitamine D-tekort (bloedwaarde onder 30 nmol/L) schrijven artsen soms hogere therapeutische doseringen voor, vaak 1000 tot 2000 IE (25 tot 50 microgram) per dag gedurende enkele maanden, gevolgd door een onderhoudsdosering. Bij ernstige tekorten kan een tijdelijke stootdosis worden voorgeschreven.

Vitamine D3 (cholecalciferol) wordt over het algemeen als effectiever beschouwd dan vitamine D2 (ergocalciferol) voor het verhogen en handhaven van bloedwaarden. Vitamine D-supplementen worden het beste opgenomen bij een maaltijd met enig vet, omdat vitamine D vetoplosbaar is.

Wanneer een arts raadplegen

Bij niet-specifieke klachten zoals vermoeidheid, spierpijn of -zwakte, botpijn of terugkerende infecties kan een vitamine D-tekort een onderliggende rol spelen. Een arts kan via een bloedonderzoek de vitamine D-status (25-hydroxyvitamine D) bepalen. Waarden onder 30 nmol/L worden beschouwd als tekort, waarden tussen 30 en 50 nmol/L als onvoldoende, en waarden boven 50 nmol/L als voldoende.

Raadpleeg een arts voordat je hoge doseringen vitamine D inneemt (boven 50 microgram of 2000 IE per dag), vooral als je medicijnen gebruikt of een chronische aandoening hebt. Te hoge inname van vitamine D kan leiden tot verhoogde calciumspiegels in het bloed (hypercalciëmie), wat niersteenvorming en nierschade kan veroorzaken.

Voor mensen met nierziekten, sarcoidose, bepaalde lymfomen of primaire hyperparathyreoïdie is medisch advies essentieel, omdat deze aandoeningen de calciumhuishouding verstoren en vitamine D-suppletie gecompliceerd kan maken.

Conclusie

Vitamine D-tekort is in Nederland wijdverspreid door een combinatie van geografische ligging, leefstijl en voedingspatronen. De lage zonnestand gedurende zes maanden per jaar, beperkte natuurlijke vitamine D-bronnen in de voeding, en moderne leefgewoonten waarbij mensen veel tijd binnenshuis doorbrengen, maken grote delen van de bevolking kwetsbaar voor tekorten.

Voor risicogroepen, waaronder ouderen, mensen met een donkere huidskleur, zwangere vrouwen en mensen die weinig buiten komen, is dagelijkse suppletie met 10 microgram vitamine D volgens de Gezondheidsraad een evidence-based maatregel om adequate bloedwaarden te behouden en gezondheidsrisico's te verminderen. Het preventief innemen van vitamine D-supplementen volgens de adviezen van de Gezondheidsraad wordt beschouwd als veilig en effectief voor de genoemde doelgroepen.